erfgoed in het cultuurhuis: doorgeven en verbinden
Van een maquette vol asbest tot een meiboom voor jong en oud, van een beschermde cinema tot een familiearchief dat uitgroeit tot een expo: in Lebbeke, Duffel, Ieper en Balen tonen cultuurhuizen hoe erfgoed kan verbinden.
van asbest naar ambacht
Wat doe je met erfgoed dat letterlijk giftig is? Gemeente Lebbeke kreeg enkele jaren geleden een schenking in de vorm van een indrukwekkende maquettecollectie van een negentigjarige inwoner. Hij had zijn hele leven gebouwd aan schaalmodellen van het dorpscentrum van Wieze, één van de deelgemeenten, maar nog voor de aanvang van de restauratie bleek dat de miniatuurgebouwen asbest bevatten.
“We stonden voor een vraagstuk, want die sanering moest sowieso gebeuren, of we de maquettes nu zouden houden of niet. Daarom dachten we na om met het project nog iets extra te doen,” zegt Kevin De Smedt, Afdelingshoofd Vrije Tijd en Ontwikkeling in Lebbeke. Samen met de erfgoedcel van hun intergemeentelijke samenwerking Dijk92 werd nagedacht over alle opties. De maquettes werden professioneel gesaneerd en dienden vervolgens als testcase voor een workshop in de regio over ‘omgaan met gevaarlijk erfgoed’. “We ontdekten dat er in veel erfgoedobjecten nog onbekende risico’s schuilen, zoals asbest of oude verf.”
De effectieve erfgoedwaarde van die maquettes was beperkt, maar voor de inwoners van Wieze heeft dat dorpsaanzicht wel degelijk heel wat waarde. Intussen worden de maquettes heropgebouwd door een groep vrijwilligers, die samen een Whatsappgroep hebben. In een loods naast het cultuurhuis werken ze aan de reconstructie, plank per plank. Het grootste gebouw in de maquette, het kasteel, weegt bovendien meer dan 700 kilogram. “Als gemeente zorgen wij voor alle materialen,” zegt Kevin. “Dit najaar hopen we het eerste gebouw opnieuw te kunnen tonen.”
tradities recht houden
In deelgemeente Wieze kreeg daarnaast een erfgoedtraditie een nieuw leven: de jaarlijkse meiboomplanting. De viering had na corona een flinke knauw gekregen en het oorspronkelijke Meiboomcomité was op leeftijd. “We zagen de traditie voor onze ogen verdwijnen, en besloten om het opnieuw aan te zwengelen,” zegt Kevin.
Gemeente Lebbeke engageerde zich om alle technische ondersteuning op zich te nemen: van de restauratie van de boom tot een geschikte opslaglocatie. De vrijetijdsdiensten en het cultuurhuis zorgden voor het feestelijke aspect van de eerste editie van de meiboomplanting, mét gratis drank. Er werd een elektrisch liersysteem geïnstalleerd om de zware boom veilig recht te hijsen, en samen met leerlingen uit de basisschool werd een kindermeiboom gemaakt. “De kinderen stappen in een optocht van hun boom naar de grote boom. Zo verbinden we generaties.” Het engagement van het lokaal bestuur rendeerde, want iets later werd ook de tweede (kleinere) meiboomtraditie in Wieze opnieuw opgestart.
Tijdens Erfgoeddag 2025 werd de traditie gekoppeld aan het thema ‘Game On’: de twee meibomen van Wieze en Rooien werden gefotografeerd en verwerkt in een puzzel. Kevin vertelt: “We hebben geen aparte erfgoeddienst. Het thema erfgoed wordt gedragen door het enthousiasme van onze bibliothecaris en een medewerker van het cultuurhuis. Daardoor proberen we erfgoed te linken aan alles wat we doen. We hebben bijvoorbeeld ook een levendige reuzentraditie, en proberen onze reuzen elk jaar op een evenement te laten uitgaan. Vroeger hadden we de neiging om een Erfgoeddag volledig zelf te organiseren, nu stimuleren we verenigingen om een programma te ontwikkelen. En wij ondersteunen hen in de promotie, ideeën en financieel.”
erfgoededucatie met een gezicht
In Balen ontwikkelden De Kruierie en de erfgoeddienst een educatief pakket over familiegeschiedenis, genealogie en lokale geschiedenis, gericht op leerlingen van de tweede en derde graad in het basisonderwijs. Centraal staat het figuurtje Mieke Post, gebaseerd op een echt persoon uit Balen.
“Kinderen leren over familiegeschiedenis via een herkenbaar verhaal, niet via droge data,” zegt Bram Dierckx, intergemeentelijk archivaris en voorzitter van Erfgoed Balen. “We hebben bewust gekozen voor iets visueel en tastbaar. Een lokale kunstenaar ontwierp Mieke Post, en dat maakt het voor leerlingen direct een levend figuurtje. Voor de inhoud van het lespakket stemden we af met enkele leerkrachten.”
Het pakket werd gratis digitaal verspreid en ook gedrukt voor scholen. De respons was groot, ook buiten de gemeentegrenzen. “Het feit dat het afgestemd is op de leerplandoelen, gratis ter beschikking staat én lokaal verankerd is, maakt het voor scholen heel bruikbaar.” Ze werken momenteel aan een pakket voor kleuters over archeologie.
het gebouw als erfgoed
Ook in Duffel is erfgoed meer dan een collectie: het gebouw zélf is erfgoed. In Duffel was er lange tijd geen cultuurcentrum. Bij de zoektocht naar een geschikte plek viel hun oog op Cinema Plaza. een authentieke bioscoop uit de jaren ’20 van de vorige eeuw. Cinema Plaza werd in 2002 werd beschermd als monument en toen de bioscoop bij de Monumentenstrijd in 2006 (een televisieprogramma op Canvas) de tweede plaats behaalde, groeide de betrokkenheid van de Duffelaars. In 2019 heropende de bioscoop als cultuurhuis. “We hebben bewust gekozen om de ziel van het gebouw te behouden,” vertelt Lutgart De Beukeleer, coördinator van Cinema Plaza. “Projectoren, de toog, de ticketbalie van vroeger: alles kreeg opnieuw een functie, en bleef zichtbaar.”
Bij de herinrichting werd ook een zeldzame handgeschilderde affiche uit de jaren ’40 ontdekt. Eén kant ervan werd professioneel gerestaureerd en hangt vandaag prominent in de foyer. “Het herinnert eraan dat dit geen gewoon cultuurhuis is, maar een levend monument.”
De werking draait vandaag op vier vaste medewerkers én een grote groep geëngageerde vrijwilligers, onder meer voor de bar. “Vrijwilligers zijn bij ons meer dan helpende handen,” klinkt het. “Ze voelen zich verbonden met de plek en het verhaal.” Film is, niet onverwacht, een belangrijk onderdeel van hun programmatie, maar ook hun podiumwerking is de afgelopen jaren gegroeid. Lutgart: “Publiek en artiesten komen hier graag. We worden wel eens De Roma in ’t klein genoemd.”
archief en erfgoed
In Ieper startte kunstenaar Siska Vandecasteele een onverwachte dialoog met haar overgrootvader, fotograaf en bakker Hector Dehaeck. Uit een vergeten archiefkast ontstond Shoot me a bird, een artistiek erfgoedproject dat fotografie, familie en lokale geschiedenis vervlecht. CC Het Perron, het Yper Museum, het stadsarchief, Dé Academie, werkgroep Kunst in Openbare Ruimte en Bakkerijmuseum Veurne sprongen mee op de kar.
“Siska had het artistieke verhaal volledig in handen,” vertelt Els Verlinde, cultuurfunctionaris - directeur van Het Perron. “Maar het was de intensieve samenwerking die het project diepgang gaf. We zaten regelmatig samen, met de collega’s van het Yper Museum en het stadsarchief. Iedereen bracht hun expertise.”
Het project bestond uit een expo op verschillende locaties, verbonden door een geluidskunstwerk. In het Perron was een installatie te zien die bestond uit een lange tafel waarop fotobeelden van Hector en Siska door elkaar liepen. “Siska koos er voor om in het midden te laten welke beelden van haar of haar overgrootvader waren. Zo werd het één doorlopende vertelling.” Het project werd warm onthaald.
In 2011 verhuisde de werking van het cultuurcentrum naar Het Perron en kregen ook het Stadsarchief en de bibliotheek een eigen gebouw met plek om tentoonstellingen te organiseren. Ze weten elkaar steeds te vinden, een mooi voorbeeld daarvan is het project Ieper in Stukken. Daarbij bouwen het Stadsarchief en Het Perron samen tentoonstellingen rond collecties in het archief. Zo werd een project rond Ieperse voetbalclubs aangevuld met werk van beeldend kunstenaars gebeten door de voetbalmicrobe. Bij een andere tentoonstelling, rond schoolfoto’s en volksspelen, konden bezoekers zelf namen aanvullen van mensen die ze herkenden op de foto’s. Els: “We dragen bij Het Perron een warm hart uit voor erfgoed.”
doorgeven & verbinden
Of het nu gaat om erfgoedobjecten, gebouwen, tradities of verhalen, de rode draad in al deze projecten is betrokkenheid. Die van vrijwilligers, leerkrachten, kunstenaars, andere gemeentediensten of erfgoedcellen. Om het met de woorden van Kevin te zeggen: “We zoeken voor het erfgoed in onze gemeente telkens verbinding met andere projecten. Erfgoed wordt een extraatje bij wat we doen – en net dat maakt het waardevol.”
